در حالی که نرخ تجاریسازی اختراعات در کشور پایین است، تجربه دکتر علی مهری، پژوهشگر مهندسی مواد در شرکت مهندسی و ساخت تأسیسات دریایی ایران، تصویری ملموس از فاصله میان «ثبت اختراع» تا «استفاده صنعتی» ارائه میدهد. روایت او از ساخت نانوسیمها در نیمهشبهای آزمایشگاهی تا ثبت بینالمللی پتنت و نتایج موفق میدانی، در ایستگاه تصمیمگیری صنعتی متوقف مانده است.
به گزارش تیترنا: دکتر علی مهری، پژوهشگر مهندسی مواد در شرکت مهندسی و ساخت تأسیسات دریایی ایران، در گفتوگو با روابط عمومی شرکت، تجربه ثبت بینالمللی یک اختراع در حوزه کاتالیزورهای کاهش آلودگی خطوط نفت و گاز را تشریح کرد و همزمان به مرور مسیر علمی و صنعتی خود پرداخت؛ مسیری که از دانشگاههای معتبر داخلی و خارجی آغاز شده و امروز به دغدغه توسعه و بهکارگیری فناوری در صنعت انرژی کشور رسیده است.
علی مهری، متولد ۱۳۶۴ تهران، تحصیلکرده مهندسی مواد دانشگاه تهران و استعداد درخشان مقطع ارشد با هشت مقاله ISI است. او در سال ۱۳۹۰ با رتبه ۱۴ دکتری وارد دانشگاه تربیت مدرس شد و بخشی از دوره تحصيلي خود را در دانشگاه علم و صنعت نانجینگ چین گذراند؛ جایی که با تجهیزات پیشرفته، رکوردهای کمنظیری در آزمونهای متریالی ثبت کرد و در ۱۳۹۶ از اين مقطع با موفقيت فارغالتحصیل شد. مهری از سال ۱۳۸۶ به صنعت وارد شد؛ و توانست در ابتدا در مهندسی معکوس و بومیسازی قطعات در یکی از پروژهها هزینه تولید را از حدود ۴۰۰ میلیون تومان به ۱۰ میلیون تومان کاهش دهد. از ۱۴۰۰ تمرکز او به نفت، گاز و انرژی معطوف شد و از ۱۴۰۱ در شرکت مهندسي و ساخت تأسیسات دریایی ايران فعالیت میکند.
نقطه آغاز یک ایده؛ نانوسیمهای مغناطيسي
مهری درباره آغاز مسیر نانو میگوید: «نانوسیم یا نانوذره را اگر سنتز کنید و روی میز بریزید، چیزی جز یک هاله خاکستری نمیبینید؛ نه شکلش معلوم است، نه ماهیتش. برای همین میرفتیم سراغ میکروسکوپ الکترونی. شنیده بودیم دانشکده برق دانشگاه تهران یک میکروسکوپ الکترونی ژاپنی تازه خریده؛ جزو اولین استفادهکنندگانش شدیم. دستگاه هنوز کالیبره و کامل راهاندازی نشده بود.
او ادامه میدهد: «چالش بعدی ابعاد بود. باید نانوسیم با قطر حدود ۵۰ نانو.متر و طول حدود ۶۰ ميكرون میساختیم، اما طول نانوسيم ها در ابتدا خیلی کوتاه بود؛ حدود ۴–۵ میکرون. ماهها کار کردیم تا طولها را به ۶۰–۷۰ میکرون برسانیم تا واقعاً “سیم” باشند. این مسیر حدود دو سال و نیم طول کشید.
خروجی علمی؛ مقالات، ثبت اختراع و دعوت به صنعت
حاصل آن تلاشها چهار مقاله ISI در ژورنالهای معتبر و یک ثبت اختراع داخلی (سال ۱۳۹۰) در حوزه نانوسیم بود. مهری میگوید: «بعد از ارائهای درباره نانو در آغاز دکتری، فردي از من پرسید: واقعاً خودت ساختی؟! گفت: اگر میتوانی دوباره بساز. فردایش راهی پژوهشگاه صنعت نفت شدم؛ آغاز پلی که پژوهش را به صنعت وصل کرد.
اختراع اصلی؛ کاتالیزور کاهش آلودگی در خطوط ترش
بهدنبال این همکاری، تیمی ۳ نفره متشکل از خانم دکتر مهناز پورخلیل ، آقاي مهدی مهاجری و خودم (با همراهی آزمایشگاهی چند همکار) فناوری کاتالیزوری برای کاهش آلایندههای گازی در خطوط نفت و گاز بهویژه خطوط ترش توسعه داديم. این اختراع با دو پتنت ثبت بینالمللی در US Patents به نام مخترعان به ثبت رسید. مهری تأکید میکند: «فناوری هم در مقیاس آزمایشگاهی و هم در تستهای میدانی پالایشگاه گچساران، یکی از آلودهترین پالایشگاههای کشور، عملکرد موفقی داشت.
روایت میدانی از یک مسیر دشوار
این مسیر آسان نبود: «بخشهایی از کار با مواد سمی انجام میشد؛ شبها با سردردهای میگرنی و حتی ریزش دندان همکار مواجه بودیم. اما پای کار ماندیم. بارها ارزیابیهای فنی خواستند؛ از تست در دماهای بالا و پایین تا پایش میدانی. همه را جواب دادیم و نمونهها در گچساران پاسخ مثبت داد.
اما چرا صنعتی نشد؟!
مهری میگوید: مسئله بیاعتمادی نبود؛ مسئله نبودن سازوکار روشن بود. وقتی میگفتیم اختراع داریم، هر واحد به واحد دیگر پاس میداد. در نهایت معلوم نبود کجا باید تصمیم بگیرد. حتی وقتی شواهد میدانی داشتیم، باز زنجیره ارزیابی، پذیرش و قرارداد شکل نمیگرفت. نتیجه این شد که محصولِ تستشده، بلااستفاده بماند.
پیامد انسانی و مهاجرت یک عضو تیم
او از فرسودگی تیم میگوید: يكي از دوستانم که اول کار بسیار پیگیر بود، خسته شد و رفت آمریکا. الان همان حوزه را در شرکت Honeywell ادامه میدهد. برای خودش خوب است، اما ما یک نیروی ارزشمند را از دست دادیم.
جای خالی تحقیق و توسعه در صنعت
به باور مهری، حلقه مفقوده، R&D است: «برای شروع صنعتیسازی لزوماً بودجههای سنگین نمیخواهیم. یک تیم ۵ تا ۶ نفره میتواند فازهای تحقیقاتی، تستهای عملیاتی و پایش عملکرد را پیش ببرد. اگر شرکتها واحد R&D مستقل و اختیارپذیر داشته باشند، ظرف حدود دو سال میشود این فناوری را به خروجی صنعتی قابل اتکاء رساند و وارد پروژههای عملیاتی کرد.
پیشنهاد عملی برای پیشبرد در صنعت انرژی
مهری با اشاره به ظرفیت شرکت مهندسي و ساخت تاسيسات دریایی ايران میگوید: این کاتالیزور در تمام خطوط گازی، بهخصوص خطوط ترش، قابل استفاده است. پیشنهاد من تشکیل یک دیسیپلین تحقیق و توسعه درون شرکت، همکاری نزدیک با کارفرمای بهرهبردار، انجام تستهای میدانی روی سکوها و سپس طراحی خط تولید نیمهصنعتی است. بودجه اولیه میتواند چابک و مرحلهای باشد؛ هدف نهایی، برندینگ فناوری به نام شرکت و ورود به پروژههای پارس جنوبی و دیگر میادین است.
فراتر از انرژی؛ چشمانداز تجهیزات پزشکی
در کنار پروژه کاتالیزور و نانوسیم، مهری و همکارانش ایدههایی در حوزه مهندسی پزشکی و مواد زیستی در ذهن دارند، بخش عمدهای از این محصولات کاملاً وارداتی است. ارزیابیهای اولیه نشان میدهد برخی اقلام بازار چندمیلیون دلاری در داخل دارند و امکان تولیدشان با سرمایهگذاری معقول وجود دارد. ما حتی نمونههای آزمایشگاهی برخی ایمپلنتها را ساختهایم و معتقدیم با انتقال دانش فنی، میتوان تولید با کیفیت همتراز نمونههای خارجی را در کشور محقق کرد.
آمار و افتخار ثبت بینالمللی
الان دو پتنت بینالمللی به اسم ما ثبت شده و در US Patents قابل جستوجوست. در شرایطی که آمار ثبت اختراع مؤثر در کشور بالا نیست، این برای ما یک افتخار شخصی و حرفهای است؛ اما افتخار واقعی، زمانی است که محصول در صنعت به کار گرفته شود.
جمعبندی: روایت دكتر علی مهری، از شبهای طولانی کنار میکروسکوپ الکترونی تا نتایج موفق در پالایشگاه گچساران و ثبت بینالمللی پتنت، نشان میدهد «ثبت اختراع» پایان مسیر نیست؛ آغازِ راهی است که بدون سازوکار شفاف ارزیابی، واحدهای فعال تحقیق و توسعه، و ارادهی کارفرمای صنعتی، به نتیجه نمیرسد. او راهحل را روشن میبیند: تیم کوچک R&D، تست میدانی برنامهریزیشده، پایش شفاف و حرکت مرحلهبهمرحله به سمت تولید. اگر این مسیر شکل بگیرد، شکاف میان پژوهش و صنعت در حوزه انرژی، قدمبهقدم پر شدنی است.
امید، پیگیری و سازوکار شفاف این گفتوگو، تصویری روشن از ظرفیتهای علمی کشور در کنار چالشهای ساختاری پیشروی پژوهشگران ارائه میدهد. از نگاه این پژوهشگران، ایران بازاری بکر و تشنه نوآوری است، اما بهرهبرداری از این ظرفیت نیازمند امید، پیگیری مستمر و مهمتر از همه، ایجاد سازوکار شفاف برای اتصال پژوهش به صنعت است.